سلولهای سرطانی در برابر کنترل کننده هایی که به طور طبیعی تولید مثل سلول را باز می دارند ، تاثیر پذیر نیستند . در نتیجه ، به تقسیم شدن ادامه می دهند ، اغلب کنشی نابهنجار دارند و هر چه بیشتر ، مزاحم فعالیت سلولهای سالم بدن می شوند . در بیشتر سلولهای سرطانی ، جنبه های تخصصی ویژه سلولهای طبیعی - حداقل بعضی از آنها – از میان می رود . مثلا ً سلولهای درون ریز غده لوزالمعده سرطانی، معمولا کمتر از سلولهای طبیعی این غده تخصص یافته به نظر می رسند ، اما غالبا ً به ترشح هورمون ادامه می دهند . فزونی بیش از حد تراکم هورمونهای لوزالمعده ، که حاصل تقسیم سریع این سلولهای درون ریز سرطانی است ، می تواند باعث اختلالهای کنشی شدید در بسیاری از سلولهای سالم بدن شود . بعضی از سلولهای سرطانی موادی می سازند و ترشح می کنند که نظیر فراورده نوعی دیگر از سلولهاست . این گونه ترشحات نیز ممکن است کنش سلولهای سالم را مختل سازند .
غالبا ً سلولهای سرطانی را خون و لنف از نقاطی که به وجود می آیند به بخشهای دیگر بدن منقل می سازند . وقتی که این سلولها در نقاط جدید مستقر می شوند ، به تولید مثل سریع می پردازند و مراکز سرطانی ثانویه ، که متاستاز ( Metastasis ) نام دارند ، به وجود می آورند . هر یک از این مراکز نیز به نوبه خود می تواند منشاء بخشهای سرطانی دیگری در بدن شود و پس از زمانی کوتاه ممکن است سرطان تمام بدن را فراگیرد . از آنجا که تکثیر مهار نشده سلولهای سرطانی و نمو متاستاتیک آنها اوضاع بدن را همواره بدتر می کند ، اغلب این سلولها را بدخیم می نامند .
گاهی اوقات که سلولها سرطانی می شوند سرعت تقسیم آن افزایش حاصل می کند ؛ اما گاه هم اتفاق می افتد که چنین سلولی با سرعتی تقسیم شود که ویژه سلولهای دارای سریعترین تقسیم در آن جاندار است . سلولهای مغز استخوان ، چنان که بیان می شود، تقسیمی بسیار سریع دارند و تقریبا ً 12 ساعت یکبار در آدمی تقسیم می شوند . معدودی از سلولهای سرطانی آدمی با همین سرعت تقسیم می شوند . مثلا ً ، در بعضی از انواع لوسمی ( Leukemia ) ، گلبولهای سفید سرطانی شده تقریبا ً هر 24 ساعت یکبار تقسیم می شوند . در انواعی از سرطان جگر موش ، که هپاتوماس ( Hepatomas ) نامیده می شود ، تقسیم سلول به هر چند روز یکبار می رسد . افزون بر آن ، در بیشتر سلولهای سرطانی زمان لازم برای گذشتن از دوره های S و G2 و طی کردن مراحل تقسیم یک دوره تولید مثلی ، تقریبا ً برابر زمان لازم در سلولهای سالم است ، اما به نظر می رسد که دوره G1 در سلولهای سرطانی بسیار کوتاه می شود .
پیداست که هرگاه کنترل کننده هایی که سلولها را به طور طبیعی در دوره G1 نگه می دارند ، نارسا شوند ، سلولها حالت سرطانی پیدا می کنند . از این گذشته ، بر اساس نتایج آزمایشهای بسیار ، پیشنهاد می شود که سرعت تکثیر یک سلول سرطانی تا حدی به میزان نارسایی این کنترل کننده ها بستگی دارد . گرچه ماهیت این کنترل کننده ها هنوز مشخص نشده ، درباره چهار گروه از عواملی که غالبا ً سرطانی شدن سلولها را باعث می شوند ، اطلاعات زیاد به دست آمده است . این عاملها عبارتند از : وراثت ، بعضی مواد شیمیایی ، تابشها و برخی از انواع ویروسها .
معدودی از انواع سرطان رابطه نزدیک با وراثت فرد دارند . یکی از این گونه سرطانها رتینوبلاستوما Retinoblastoma)) ، یعنی سرطانی است که شبکیه چشم را دچار می سازد . احتمال بیمار شدن فرزند شخص مبتلا به این سرطان دست کم 50 درصد است . خوشبختانه این سرطان بسیار بدخیم نادر است . اگر این بیماری به موقع شناخته شود ، می توان با خارج کردن چشم ، یا چشمهای سرطانی شده ، به وسیله عمل جراحی ، از پیشرفت آن جلوگیری کرد .
در بیشتر سرطانهای وراثتی ، آنچه به ارث می رسد خود بیماری نیست ؛ بلکه استعداد ابتلاء به سرطان خاصی است ، آن هم در صورتی که عامل محیطی باعث آن ، وجود داشته باشد . مثلا ً اشخاصی که پوستشان کاملا ً سفید است ، بیشتر از کسانی که پوست تیره دارند دچار سرطان پوست می شوند . اما فراوان بودن موارد سرطان پوست در این گونه اشخاص بدان سبب نیست که ژن هایی خاص برای سرطان پوست به ارث می برند ، بلکه در کسانی که پوست کاملا ً سفید دارند ، رنگیزه هایی که سلولهای پوست را از تابشهای سرطان زای خورشید محفوظ می دارند کم است .
معلوم شده است که گروه بزرگی از مواد شیمیایی می توانند در حیوانات آزمایشگاهی تولید سرطان کنند . از جمله این موارد بعضی از هیدروکربنها هستند ؛ که نمونه هایی از آنها در دود سیگار ، برخی از نفتها ، قیر ، پلاستیک و انواع زیادی از فراورده های نفتی یافت می شوند . به نظر می رسد که این مواد دست کم از سه راه ایجاد سرطان میکنند . بعضی از این مواد منشاء جهش در ژن هایی می شوند که برای تنظیم تولید مثل سلول مهمند . برخی احتمالا ً کنش فراورده های ژن را تغییر می دهند . مثلا ً بعضی مواد می توانند با تغییر دادن ساختمان سه بعدی آنزیمها ، خاصیت کاتالیزوری آنها را دگرگون سازند . بالاخره ، انواع دیگری از مواد شیمیایی ویروسهایی را که به حالت خفته مانده اند فعال می سازند ، که سپس این ویروسها تکثیر می یابند و در کار کنترل کننده های نظم دهنده تولید مثل سلول میزبان ایجاد اختلال می منند . مثلا ً مشاهده شده است که تزریق بعضی مواد شیمیایی در موش سبب تسریع تولید مثل ویروسهای مولد لوسمی می شود .
فهرستی از بعضی موادی که ممکن است تولید سرطان کنند
( مواد شیمیایی سرطان زا )
------------------------------------------------------------
استیل امینوفلورین – 2 سیکاسین ( از دانه های سیکاد (
افلاتوکسین B1 اپوکسید
امینوبی فنیل اتیونین
آنتراسین کربامات اتیل
ارسنیک سرب
آزبست نفتیل آمین
رنگهای ازو ترکیبات نیکل
بنزدین نیتروزامین
بریلیم روغن ساسافراز
کادمیم فراورده های نفتی
تتراکلریدکربن ترکیبات چند حلقه ای معطر
ترکبیات کروم هیدروکربنها
دود سیگار الکالوئیدهای بیرولیزیدین
کبالت دوده
کرئوزوت قیر
------------------------------------------------------------
شواهد مسلم نشان می دهد که بعضی تابشها می توانند منشا سرطان شوند . تابشهای X ، تابشهای ماورای بنفش و تابشهای حاصل از مواد رادیواکتیو از این جمله اند . در میان کسانی که پوست خود را به طور مداوم در معرض تابش خورشید قرار می دهند ، مثل کشاورزان ، ماهیگیران و مانند آنان ، موارد سرطان پوست به طور غیر عادی زیاد است . دیگر آنکه ، کسانی که از انفجارهای بمب اتمی اواخر جنگ جهانی دوم در ژاپن جان سالم به در بردند به نسبت بسیار زیاد دچار سرطان ( بخصوص لوسمی ( شده اند .
گمان می رود که تابشها از راه تولید جهش منشاء سرطان می شوند . مثلا ً در سلولهای جانورانی که در معرض مقادیر زیاد تابش قرار گرفته اند ، غالبا ً کروموزومها ساختمانی غیر عادی پیدا می کنند . بسیاری از این سلولها در نهایت سرطانی می شوند . از این گذشته ، اغلب در سلول های کسانی که مبتلا به لوسمی میلوژن مزمن ( Chronic Myelogenous Leukemia ) هستند ، تکه ای از یکی از کوچکترین کروموزومها ( کروموزومهای 22( مفقود است – این بیماری از مغز استخوان سرچشمه می گیرد. این نوع سرطان بیشتر در میان کسانی پیدا می شود که در معرض تابشهای زیاد قرار گرفته باشند .
ویروسها باعث چندین نوع سرطان در حیوانات آزمایشگاهی و احتمالا ً در آدمی ، می شوند . غالبا ً در شیر مادران مبتلا به سرطان پستان ویروسهایی مشاهده می شود که شباهت نزدیک به ویروسهایی دارند که در هامستر و دیگر پستانداران آزمایشگاهی تولید سرطان پستان می کنند . افزون بر آن ، ویروسها را به بعضی از انواع لوسمی در آدمی مربوط دانسته اند . ویروسها انگلهای بی نهایت کوچکی هستند که نمی توانند خارج از یک سلول زنده تولید مثل کنند . ساختمان ویروس عبارت از یک بخش مرکزی مرکب از DNA یا RNA و یک بخش بیرونی است ، که بیشتر آن پروتئین است . ویروسها یا با همه پیکر وارد سلول می شوند ، یا اینکه فقط اسید نوکلئیک خود را به درون غشای پلاسمایی سلول میزبان تزریق می کنند . در بسیاری از ویروسهایی که سرطان زایی آنها معلوم شده ، اسید نوکلئیک از نوع RNA است . این گونه از ویروسها آنزیم بخصوصی دارند که DNA پلی مراز تحت نظارت RNA ( RNA Directed DNA Polymerase ) ، نامیده می شود . این آنزیم را بیشتر با نام مانوس تر آن یعنی ، انزیم نسخه برداری وارونه ( Reverse Transcriptase ) ، می شناسند . وقتی که ویروس محتوی آنزیم نسخه برداری وارونه وارد سلول می شود ، این آنزیم طی فرایندی عکس نسخه برداری طبیعی ، چندین مولکول DNA از روی RNA ویروسی ، نسخه برداری می کند . سپس بیشتر مولکولهای DNA حاصل ، چون الگویی برای تولید نسخه های متعدد از RNA ویروسی به کار می رود . این RNA سرانجام اسید نوکلئیک مرکزی ویروسهای جدید را تشکیل می دهد . از سوی دیگر مولکولهای DNA ویروسی ، نیز می توانند در کروموزومهای سلول میزبان ادغام شوند . این عاملهای ویروسی ، مستقیما ً یا به طور غیر مستقیم ، در کار مکانیسمهای تنظیم کننده تولید مثل سلول اخلال می کنند . در نتیجه ، سلوهایی که بدین گونه آلوده شده اند ، سرطانی می شوند و غده های بزرگ بدخیم به وجود می آورند . بعضی از ویروسهای DNA دار می توانند به راههای دیگر نیز ایجاد سرطان کنند.
شکل زیر ساختمان یک ویروس را نشان می دهد.
امروزه معمول است که برای درمان سرطان از سه روش عمومی استفاده کنند ؛ و غالبا ً هر سه روش را با هم به کار می بندند. اگر سلولهای سرطانی در یک جا مستقر باشند اغلب می توان آنها را با عمل جراحی برداشت ؛ اما اگر پس از عمل جراحی فقط یک سلول سرطانی هم باقی بماند طولی نمی کشد که آن سلول مبدل به جمعیت بزرگی از سلولهای سرطانی می شود و بدین ترتیب بیماری را پایدار می سازد . در صورتی که سرطان تا حالت متاستاز پیش رفته باشد ، عمل جراحی چندان موثر نخواهد بود .
برای درمان بیماران سرطانی ، از داروهای بازدارنده سنتز DNA نیز استفاده شده است . در این شیوه درمان ، که شیمی درمانی نامیده می شود ، از سرعت بیش از حد طبیعی تولید مثل سلولهای سرطانی بهره می گیرند . بیشتر این داروها فقط بر سلولهای در حال تقسیم اثر می کنند و آنها را می کشند بدون آنکه به سلولهایی که در حال تقسیم نیستند صدمه ای مداوم وارد آورند . متاسفانه هیچ کدام از موادی که تاکنون کشف شده اند نمی توانند همه سلولهای سرطانی را بکشند ، یا سلولهای سرطانی را دقیقا ً از سلولهای سالم در حال میتوز ، تمیز دهند .
سرطان را ، با پرتو درمانی نیز درمان می کنند . سلولهایی که در حال تقسیم سریعند ، از سلولهایی که تقسیم کند دارند یا اساسا ً تقسیم نمی شوند ، در برابر آسیب حاصل از تابش ، حساس ترند . در مواردی که سلولهای سرطانی متمرکز هستند ، رادیوتراپی موثرتر واقع می شود . اگر این گونه سلولها در سراسر بدن پراکنده باشند ، معمولا ً نمی توان از پرتودرمانی استفاده کرد زیرا ، تعداد بسیار زیادی از سلولهای سالم تحت تاثیر تابش از میان خواهند رفت .
چهارمین شیوه تاختن بر بیماری سرطان ، که امروزه در حال تکوین ، تکمیل و آزمون است ، ایمونوتراپی است . لنفوسیتها و بعضی دیگر از سلولهای بدن ، در جریان پاسخ ایمنی که می دهند ، در جداساختن و متلاشی کردن مواد بیگانه و از جمله سلولهای بیمار ، همکاری می کنند . مدارک حاصل از آزمایش ، گویای آن است که بیشترین سلولهای سرطانی که درجانداری پدید می آیند، طولی نمی کشد که به وسیله همین « سیستم ایمنی » متلاشی می شوند . اما گاه ، معدودی از سلولهای سرطانی از متلاشی شدن به وسیله سیستم ایمنی جان به در می برند و به سرعت تکثیر می یابند . در حال حاضر ، جمعی از پژوهشگران راههایی را می جویند که به سیستم ایمنی بدن « بیاموزند » تا در تاختن بر سلولهای سرطانی کارآمدتر باشد . اگر در این پژوهشها توفیقی حاصل شود ، گام مهم دیگری در کنترل و درمان سرطان برداشته خواهد شد .
منبع : کتاب دانش زیست شناسی ترجمه حمیده علمی غروی ، حسین دانش فر