دستگاه گوارش

دستگاه گُوارش یکی از دستگاه‌های فعال در بدن انسان و دیگر جانداران است. دستگاه گوارش انسان که از دهان تا مقعد امتداد دارد , شبیه لوله‌ای است که حدود هفت متر طول دارد .

هر چیزی که وارد معده شما می‌شود با آنزیمهای درون معده مخلوط می‌گردد تا با اجزا ساده تری تجزیه شود. سپس این مخلوط از معده خارج شده و به روده‌ها می‌رود تا از آنجا , مواد غذایی تجزیه شده جذب جریان خون شوند. مواد غذایی تجزیه شده از طریق جریان خون به سرتاسر بدن می‌‌روند و در اختیار یاخته‌های بدن قرار می‌‌گیرند تا در آنها مصرف شده و یا ذخیره شوند. اجزا غذایی که جذب نمی‌شوند از بدن دفع می‌‌گردند (از طریق مدفوع).

دهان

دهان در اعمال زيادي چون صحبت كردن ، خنديدن ، چشيدن ، گاز گرفتن ،جويدن وبلعيدن غذا نقش اصلي را به عهده دارد و اولين قسمت دستگاه گوارش است كه از لبها شروع و به حلق منتهي مي شود ، اولين قدم در عمل گوارش غذا ، خرد كردن و جويدن مواد غذائي است كه وظيفه آ ن به عهده دندانها مي باشد ،دندانها هر يك با شكل ويژه خود به اعمال بريدن (دندانهاي پيش )، پاره كردن (دندانهاي نيش)،نرم وله كردن (دندانهاي آسيا) و نهايتاّ به عمل جويدن غذا كمك مي كنند .

از هنگامی که شما شروع به جویدن غذا می‌‌کنید , هضم غذا نیز شروع می‌گردد. از غدد بزاقی دهان، بزاق ترشح می‌شود که در هنگام جویدن غذا , با آن ترکیب می‌شود تا بلع غذا را آسانتر نماید. بزاق حاوی آنزیمی به نام آمیلاز می‌‌باشد که باعث تجزیه غذاهای کربوهیدراتی نشاسته‌ای به قندهای ساده‌تر می‌شود که بتوانند جذب بدن شوند. آنزیم آمیلاز فقط می‌تواند در یک محیط قلیایی عمل نماید.

 

 دهان در بسیاری از جانداران اولين قسمت دستگاه گوارش است دهان همچنین به نامهای buccal cavity و oral cavity نیز نامگذاری میشود. دهان از لب ها شروع و به حلق منتهي مي گردد. حفره دهان شامل زبان کوچک و بزرگ، دندانها، مجاری غدد بزاقی ماژور و مینور، لثه ها و قسمتی از استخوانهای فک میباشد. فك بالا (ماگزیلا maxilla) ثابت بوده و فاقد حركت میباشد. ولي فك پائين حركت داشته و عمل باز و بسته شدن دهان را انجام مي دهد. عضلات مختلفی به فک پایین متصل بوده و در حرکات مختلف فک پایین نقش دارند.

در داخل استخوان هر فك حفراتي وجود دارد كه ريشه دندانها در آن قرار مي گيرد (حفره آلوئول). در اين حفرات دندانها بوسيله الياف دور دندان (لیگامانهای پریودنتال) به استخوان فك متصل مي شوند. روي قسمتی از استخوان فک که در دهان است و نیز اطراف قسمتی از هر دندان را لثه (gingiva) می پوشاند. به آن قسمت از استخوان فک که زوائد آلوئولار دارد (زوائد آلوئولار یعنی قسمتی از فک که ریشه دندانها را در بر گرفته است)، الیاف پریودونتال، سمنتوم و لثه، بافتهای پریودنتال میگویند. دهان انسان در اعمال زيادي نظير حرف زدن، خنديدن، چشيدن طعم غذا، گاز گرفتن (like a dog!)، جويدن و بلعيدن غذا شركت دارد.

از جمله اعمال بسیار مهم دهان، اولين مرحله در مسیر گوارش غذا، یعنی خرد كردن و جويدن مواد غذايي و آغشته کردن آنها با بزاق است. همانطور که قبلا خواندیم،  هركدام از دندانها با شكل منحصر بفردی که دارند، وظیفه مخصوص بخود را در عمل جویدن ایفا میکنند. بطور خلاصه دندانهاي پيشين براي بريدن، دندانهاي نيش براي پاره كردن و دندانهاي آسيا براي خرد كردن لقمه شكل گرفته اند. جالب است که بدانید در انسان هنگام جویدن یک لقمه معمولی، حدودا 60 کیلوگرم فشار توسط دندانهای خلفی به غذای در حال جویده شدن وارد میشود.

دهان شامل :

لبها و گونه (lips & cheeks):

لب ها و گونه ها (لپ!) در نگهداری غذا داخل حفره دهان و محل جویدن آن نقش دارند. آنها همچنین در فرم دادن صحیح حروف برای ادای درست کلمات و در نتیجه تلفظ نقش دارند. لبها مقدار بسیار زیادی گیرنده های حسی دارند (sensory receptors) که در تشخیص دما و حالت سطحی لقمه غذایی نقش دارند.

 

کام (palate):

کام سقف دهان را تشکیل داده و حفره دهان را از حفره بینی جدا میکند. کام از دو قسمت  کام  نرم  و  کام سخت تشکیل شده است. قسمت قدامی (دو سوم ابتدایی) کام استخوانی بوده و از استخوانهای  ماگزیلا  و  استخوان  کام تشکیل شده است. یک سوم خلفی کام، از بافت همبندی و عضلات تشکیل شده و کام نرم نامیده میشود. در خلف کام، اوولا (uvula) یا زبان کوچک قرار دارد. در هنگام قورت دادن (بلع)، اوولا  و  کام  نرم  به  بالا  حرکت کرده تا غذا را از حفره بینی دور کرده و به سمت حلق هدایت کنند.

زبان (tongue)

نقش مهم زبان (فعالترین عضله در بدن) برای همه مشخص  است.  چرخش  غذا  در  دهان  و  کمک  در  ایجاد حروف و کلمات (حرف زدن) از وظایف مهم زبان بشمار میرود. در سطح زبان پرز های بسیاری وجود دارند (4 نوع) که به واسطه این پرزها  اولا اصطکاک بین غذا و زبان ایجاد میشود و  ثانیا  مزه  و  طعم  غذا  برای تجزیه و تحلیل به مغز فرستاده میشود(پرزهای چشایی taste buds).

دندانها (teeth)

دندانهای شیری به تعداد 20 عدد میباشند. در یک فرد بالغ نرمال 32 دندان مختلف در دهان  وجود دارند.  شکل هر دندان در عمل آن دندان بسیار مهم است. (به قسمت انواع دندانها مراجعه کنید). دندانها در  عمل  جويدن  غذا نقش مهمي دارند اگر غذا خوب جويده نشود هضم آن مشكل ميشود .هر انسان در زندگي خود دو نوع دندان در مي آورد : ۱- دندان شيري۲- دندان دايمي

 *دندانهاي شيري :رويش دندانهاي شيري معمولا از ۶ ماهگي   شروع  مي شود  و  تا  حدود  ۵/۲  سالگي   طول  مي كشد  تعداد دندانهاي شيري ۲۰ عدد است . اگر  رويش دندانهاي شيري چند ماه زودتر يا ديرتر از ۶  ماهگي  شروع  شود طبيعي است و نبايد نگران شد .ولي اگر بيشتر از ۹ ماه عقب بيفتد بايد ارجاع فوري داده شود. *دندانهاي دايمي:از حدود ۵/۵  تا ۱۲ سالگي به تدريج دندانهاي شيري لق مي شوند  و مي افتند . هر دندان شيري كه مي افتد ۲ تا ۶ ماه طول مي كشد تا جاي آن دندان دايمي در بيايد .تعداد دندانهاي دايمي ۳۲  عدد است .

مری (Esophagus)

مری لوله‌ایست به طول 30 - 25 سانتیمتر که حلق را به معده متصل می‌کند. مواد بلعیده شده پس  از  ورود  به مری  در اثر انقباضات سریع عضلات دیواره آن به مری می‌رسند. اپی‌تلیوم  مخاط  مری  از  نوع  سنگفرشی مطبق غیر‌شاخی است. طبقه عضلانی در 3/1 فوقانی مری از نوع مخطط است. بنابر این بطور ارادی می‌توان غذای بلعیده شده را برگشت داد. قسمت میانی مری شامل هردو نوع صاف و مخطط و 3/1 تحتانی مری فقط از عضلات صاف تشکیل شده است. پوشش مری انسان مطبق سنگفرشی است. آستر  مخاط  شامل  بافت  پیوندی غربالی ، لنفوسیت و تعداد کمی فولیکول لنفاوی است.
ورود غذا به مری آغاز حرکت غیر ارادی لقمه غذا است. حرکات رودی‌شکل مری همراه با یک سری حرکات دیگر و تغییراتی که از عضلات گردن حنجره و زبان کوچک (اپی‌گلوت) ایجاد می‌شود باعث  می‌گردد  غذا  به راحتی ابتدای لوله گوارش به سمت معده سر بخورد. دریچه‌ی عضلانی انتهای مری با رسیدن  حرکات   رودی شل می‌شود و به غذا اجازه عبور می‌دهد. پس از آن مجدداً منقبض می‌گردد و از  بازگشت  غذا  به  داخل  مري جلوگيري مي‌کند. 

                                                                                   

                                                                                            لایه های لوله مری

 

                                                                                             قسمتی از مری             

 

 معده
غذا از مري به داخل معده می‌رود و در معده انبار مي‌شود. بدين ترتيب امکان مصرف مقدار زيادي  از  غذا در يک وعده ميسر خواهد شد. در معده سه کار عمده صورت مي‌گيرد، که عباتند از: انبارسازي مقادير زيادي غذا و تحويل تدريجي آن به دوازدهه، مخلوط کردن غذا با ترشحات معده و ايجاد سوپ  معدي  و  تخليه  آهسته  مواد غذايي به روده باريک جهت هضم و جذب روده‌اي مناسب.
غذا در معده تحت تأثير مايع مترشحه از سلول‌هاي معدي  (که به اين مايع شيره معده مي‌گويند)  قرار  می‌گیرد.
بخشي از کربوهيدرات‌ها، پروتئين‌ها و چربي‌ها در نتيجه عمل شيره معده هضم می‌شوند.  در  عين  حال  هضم پروتئين‌ها که بر اثر آنزيم‌هاي معدي به قطعات کوچک‌تري تقسيم شده‌اند، در روده تسهيل خواهد شد.
2 تا 6 ساعت پس از خوردن غذا، محتويات معده به تدریج به داخل دوازدهه تخليه مي‌شوند. مواد غذايي  غني از کربوهيدرات مدت زمان کمتري در معده توقف مي‌کنند؛ در حالي که غذاهاي حاوي پروتئين،  مدت  بيشتري  در معده مي‌مانند. بيشترين  زمان ماندن غذا در معده، متعلق به غذاهاي حاوي چربي است،  زیرا  این  غذاها  باعث کندي سرعت تخليه معده مي‌شوند. 

معده هر دو عمل ذخیره و هضم غذا را انجام می‌دهد. سه نوع غده در معده یافت می‌شود. غدد  طاق  و تنه ، غدد کاردیا و غدد پیلور. غدد تنه دارای چهار نوع سلول‌اند  که  سلولهای  اصلی  آنزیم پپسینوژن  ترشح  می‌کنند  و سلولهای حاشیه‌ای اسید کلریدریک ترشح می‌کنند و سلولهای موکوسی گردن  موکوس  ترشح  می‌کنند.  حرکات معده که در اثر انقباضات منظم و خودکار ماهیچه‌ای دیواره آن صورت  می‌گیرد  دو  نتیجه  دارد  یکی  مخلوط کردن غذا با شیره معده و دیگری حرکاتی که موجب تحویل غذا از معده به روده کوچک می‌شود.

 

 

ساختمان معده

معده (Stomach) قسمت گشاد شده‌ای از دستگاه گوارش است که حد واسط مری و دوازدهه قرار دارد.قسمت اعظم هضم مواد غذایی در معده صورت می‌گیرد.

 

اطلاعات اولیه

از لحاظ آناتومی در معده 4 ناحیه قابل تشخیص می‌باشد. کاردیا (Cardia) در محل اتصال به مری ، فوندوس (fudus) یا طاق معده ، تنه معده (Body)  و پیلور (Pylorus) یا  باب ‌المعده  که  در  محل  اتصال  معده  به دوازدهه قرار دارد. حجم معده در حدود 1.5 - 1 لیتر می‌باشد که در برخی افراد تا 4  لیتر  هم  افزایش  می‌یابد. مخاط معده دارای چینهایی طولی است که صاف شدن این چینها به انبساط معده کمک می‌کند.

هنگامی که غذا بلعیده می‌شود، از راه مری داخل معده می‌شود و برای مدتی در آنجا باقی می‌ماند. غذا از  زمانی که در معده است در معرض فعل و انفعالات فیزیکی و شیمیایی هضم کننده‌های معده از  جمله  حرکات  معده  و اسید و آنزیمها قرار می‌گیرد. هنگامی که محتویات معده به  صورت  یک  مایع  نسبتا  غلیظ  درآمد،  غذا  وارد دوازدهه می‌شود.

 

دیواره معده

مشخصات بافت شناسی لایه‌های چهارگانه دیواره معده به شرح زیر می‌باشد.

 

طبقه مخاطی

سلولهای پوششی مخاط معده از نوع منشوری ساده است که با فرو رفتن  در  عمق آستر ،  چاله‌های  معدی  را بوجود می‌آورند. ترشحات غدد گاستریک به عمق این چاله‌ها تخلیه و  سپس  به  سطح  معده  می‌رسد.  سلولهای پوششی مخاط موکوس خنثی ترشح می‌کند. موکوس مترشحه بوسیله سلولهای پوششی لایه ضخیمی را در سطح سلولها تشکیل داده و آنها را از اثرات اسید معده محافظت می‌کند.

 

آستر مخاط

بافت همبند شلی است حاوی الیاف کلاژن و رتیکولر ، سلولهای لنفاوی و رشته‌های عضلانی صاف منشعب از عضلات مخاطی. غدد لوله‌ای ساده یا منشعب معدی نیز در آستر قرار دارند. عضلات مخاطی ، عمقیترین  لایه مخاط می‌باشند که از عضلات صاف حلقوی در داخل و عضلات صاف طولی در خارج تشکیل شده‌اند.

 

طبقه زیر مخاط

در معده بافت همبند فیبر و الاستیکی است شبیه لایه زیر مخاط سایر نواحی لوله گوارش که با پیشروی در زیر طبقه مخاطی باعث پیدایش چینهای طولی می‌شود.

 

طبقه عضلانی

در معده متفاوت از سایر قسمت های لوله گوارش بوده و از سه لایه عضلانی  به  صورت  مورب  در  داخل ، حلقوی در وسط و طولی در خارج تشکیل شده است. عضلات حلقوی در ناحیه  پیلور  ضخیم شده  و  اسفنکتر پیلوریک را بوجود می‌آورد. سطح خارجی معده توسط سروز یا به عبارت دیگر ، لایه احشایی  صفاق  پوشیده شده است.

 

غدد معدی

غدد معدی در نایحه کاردیا و پیلور از نوع موکوسی هستند  که  ترشحات  خود  را  به  عمق  چاله‌ها  می‌ریزند. علاوه بر سلولهای موکوسی ، تعدادی سلول متمایز نشده و  سلولهای  APUD ترشح  کننده  گاسترین  نیز  در دیواره این غدد دیده می‌شود. قسمت نزدیک به چاله را گردن غده ، انتهای نزدیک به عضلات مخاطی را  قاعده و حد فاصل این دو ناحیه را تنه غده می‌نامند. سلولهای مختلفی که در قسمتهای سه‌گانه غدد معدی یافت می‌شوند، عمل ترشح مواد و آنزیمهای مختلف را برای هضم مواد غذایی را انجام می‌دهند.

 

انواع سلولهای موجود در غده‌های معده

سلولهای موکوس گردن

سلولهایی هستند با شکل نامنظم که در حد فاصل سلولهای جداری یا مرز نشین فشرده شده‌اند و با  رنگ ‌آمیزی به سختی از سلولهای اصلی قابل تشخیص هستند. موکوس مترشحه از این سلولها  اسیدی  است  و  از  موکوس مترشحه از سلولهای سطحی که خنثی می‌باشد، متفاوت است.

 

سلولهای متمایز نشده

این سلولها به عنوان سلولهای ریشه‌ای  در  اثر  تکثیر  و  تمایز  همه  سلولهای  پوششی  معده  شامل  سلولهای موکوسی ، جداری ، انترو اندوکرین و اصلی را جایگزین می‌کنند. فعالیت این سلولها در ضمن آسیبهای  اپیتلیال افزایش یافته و به التیام سریع زخم کمک می‌کند. در شرایط عادی سلولهای پوششی معده هر 4 - 3  روز  تجدید می‌گردند.

 

سلولهای اصلی

این سلولها در تنه و قاعده غدد  یافت  می‌شوند. این  سلولها  دارای  سیتوپلاسم  بازوفیل  بوده  و  دارای   شبکه آندوپلاسمی خشن هستند که مشخصه سلولهای پروتئین ساز است. این سلولها ،  آنزیمهای  پپسین  (برای تجزیه پروتئینها)، لیپاز (برای تجزیه چربیها) و رنین (برای انعقاد شیر) را سنتز و ترشح می‌کنند.

 

سلولهای کناری یا مرز نشین

سلولهای اسیدوفیل هستند  که  در  تمام  قسمتهای  غدد  معدی  یافت  می‌شوند.  این  سلولها  حاوی  تعداد  زیادی میتوکندری هستند. سطح سلولها دارای فرورفتگی عمیق  و  حاوی  میکرویلیهای  بلند  هستند.  سلولهای  کناری مسئول ترشح اسید معده هستند. میزان ترشح  اسید  معده  توسط  اعصاب کولینرژیک ،  هورمون  گاسترین  و هیستامین تحریک می‌گردد. این سلولها  فاکتور  داخلی  معده را  ترشح  می‌کنند  که  باعث  جذب  ویتامین B₁₂ می‌شود. در صورت عدم ترشح این فاکتور، جذب ویتامین B₁₂ مختل شده و سنتز هموگلوبین صورت نمی‌گیرد و یک نوع کم خونی بوجود می‌آید.

 

سلولهای انترو اندوکرین

ترشحات این سلولها از سطح قاعده‌ای به رگهای خونی منتقل می‌شود. این سلولها در فوندوس معده ،  سروتونین را برای تحریک عضلات جدار معده و روده و در پیلور ، گاسترین را برای  تحریک  ترشح  سلولهای  کناری ترشح می‌کنند.

 

اعمال و وظایف معده

معده ارگانی است برای تجمع و هضم اولیه مواد غذایی  خورده شده.  مواد غذایی  در معده 4 - 3 ساعت  توقف کرده و با ترشحات معده که پس از خوردن غذا به یک  لیتر  می‌رسد،  مخلوط  شده  و کیموس  نامیده  می‌شود. ضمن تشکیل کیموس معدی ، اسفنکتر کاردیا مانع از برگشت محتویات معده  به  مری  می‌شود.  پس  از  آماده شدن کیموس معدی ، تحت تاثیر PH اسیدی آن اسفنکتر پیلوریک باز شده و  موجب  تخلیه  محتویات  معده  به دوازدهه می‌گردد. به علت اسیدی بودن محتویات معده بروز زخمهای مخاطی در دوازدهه  شایع است. از  دیگر وظایف معده ترشح آنزیمهای گوارشی ، اسید معده و فاکتور ضد کم خونی است.

روده کوچک

روده کوچک (Small intestine) بخشی از لوله گوارش است که 6 متر طول دارد و حد فاصل  بین  معده  و روده بزرگ قرار دارد. روده به عنوان محل اصلی هضم و جذب مواد غذایی ، محسوب می‌شود.  روده  کوچک پر پیچ و خم‌ترین بخش لوله گوارش است.

 

دید کلی

جدار  روده  از  مخاط  پوشیده  شده  و  دارای  چینهای  حلقوی  شکل  است.  تمامی  سطح  مخاط   روده  را برجستگیهای ریزی به ارتفاع یک میلیمتر مانند مخمل ، مفروش کرده است. بدین ترتیب جذب مواد  غذایی از جدار روده چندین برابر می‌گردد. قشر عضلانی روده با حرکات دودی خود ،  محتویات  روده  یعنی  مواد  نیمه هضم شده که از معده وارد روده شده‌اند را به جلو می‌راند. حرکات روده کوچک را بر روی شکم  افراد  لاغر می‌توان مشاهده کرد.25 - 20 سانتیمتری ابتدای روده را دوازدهه (duodenum) ، یک و نیم متر  بعدی را ژژونوم (JeJnum) و 4 متر بقیه را ایلئوم (Ileum) گویند.

 

• آیا تا به حال در این مورد که ساختار داخلی روده به صورت صاف است و یا دارای چین خوردگیها و برآمدگیها و انوع و اقسام برآمدگیها فکر کرده‌اید؟
  
  
• آیا می‌دانید چه سلولها و آنزیمهایی در لایه‌های مختلف روده کوچک وجود دارند؟
  
  
• هر کدام از قسمتهای مختلف روده کوچک چه مشخصاتی دارند که از هم متمایز می‌شوند؟
  
  
• چگونگی و روند هضم و جذب مواد در روده کوچک ، چگونه است؟
  
  
• چه ناراحتیها و بیماریهایی تا به حال در روده کوچک کشف شده و مورد درمان واقع شده‌اند؟
  

با مطالعه این متن ، اطلاعاتی هر چند ناچیز در مورد این پاسخ این سوالها دریافت خواهید کرد.

 

چین خوردگیها و برآمدگیهای روده کوچک

 

چینهای حلقوی (Plica Circulatores)

چینهای بلندی هستند که در اثر پیشروی بافت همبند (پیوندی) زیر مخاط به قسمت زیرین طبقه  مخاطی  حاصل شده و در هر سه قسمت روده مخصوصا ژژونوم ، دیده می‌شوند. وجود چینهای حلقوی باعث می‌شود که  سطح مخاط روده به 3 برابر افزایش یابد و از نظر ماکروسکوپیک نیز چین ‌دار دیده  شوند.  که  علت  نامگذاری این چینها به دریچه‌های کرکونیگ می‌باشد.

 

پرزها یا ویلیها (Villi)

برآمدگیهای انگشت مانند یا برگی شکل به ارتفاع 1.5 - 0.5 میلیمتر هستند  که  در  اثر  پیشروی  بافت  همبند آستر در زیر اپی‌تلیوم بوجود می‌آیند. سطح پرزها بوسیله اپی‌تلیوم پوشیده شده و بافت  همبند  محور  هر پرز ، حاوی رگهای خونی ، رگهای لنفی و سلولهای عضلانی است. پرزها سطح مخاط روده را تا 10 برابر  افزایش می‌دهند.

 

میکروویلی (Microvilli)

برآمدگیهای سطح راسی (Apical) سلولهای پوششی هستند که تعداد  آنها  در  هر  سلول  به  3000  عدد  نیز می‌رسد و به حاشیه مخطط (Striated border) نیز معروف‌اند. میکروویلیها، سطح مخاط  روده  را  تا  30 برابر افزایش می‌دهند. به عبارت دیگر ، مجموعه چین خوردگیهای فوق  سطح  مخاط  روده  را  تا  600 برابر افزایش می‌دهند.

 

کریپتها یا غدد لیبرکون

تورفتگیهای لوله شکل اپی‌تلیوم در بافت همبند آستر می‌باشند که تا عضلات مخاطی ادامه یافته  و  غدد  روده‌ای به نام لیبرکون را بوجود می‌آورند. کریپتهای روده‌ای عامل دیگری برای افزایش سطح روده محسوب  می‌گردد.

 

ساختمان کلی روده باریک

 

مخاط (Mucosa)

مخاط روده باریک دارای اختصاصاتی است که آن  را  از  سایر  قسمتهای  لوله  گوارش ،  متمایز  می ‌سازد. اپی‌تلیوم مخاط از سلولهای مختلفی تشکیل شده است که عبارتند از:

 

سلولهای جذب کننده (Absortive Cells)

این سلولها که هم در سطح پرزها و هم در جدار کریپتها، دیده می‌شوند به انتروسیتها نیز  معروف‌اند.  سلولهای جذب کننده از نوع منشوری بلند و حاوی  میکروویلی‌های  متعدد  هستند.  غشاء  پوشاننده  میکروویلیها  دارای روکشی گلیکو پروتئینی به نام گلیکو کالیکس است. این روکش نه تنها به  عنوان  یک  لایه  محافظ  در  مقابل آنزیمها، عمل می‌کند بلکه محلی برای اتصال برخی مواد قابل جذب نیز محسوب می‌شود. غشای  میکروویلی ‌ها همچنین حاوی آنزیمهای گوارشی برای هضم و آنزیمهایی برای فعال کردن پیش  آنزیمها  و  پروتئینهای  حامل برای جذب مواد هضم شده است.

از جمله آنزیمهای موجود در  غشاء  میکروویلی‌ها ،  می‌توان  به  دی‌ساکاریدازها  (مالتاز - لاکتاز - ساکاراز) برای تجزیه دی‌ساکاریدها ، آمینوپپتیدازها ، دی‌پپتیدازها برای تجزیه پلی‌پپتیدها و  دی‌پپتیدها  به  اسیدهای آمینه را نام برد. غشای میکروویلی‌ها در دوازدهه ، حاوی آنزیمی به  نام  آنتروکیناز  می‌باشد  که  تریپسینوژن  غیر فعال  مترشحه  از  پانکراس  را  به  تریپسین  فعال  تبدیل  می‌کنند.  وجود   مجموعه   اتصالی  (Junctional Complex) در قسمت راسی سطوج جانبی این سلولها ، مانع از این می‌شود  که  مواد  از  طریق  فضای  بین سلولی وارد بدن شوند.

 

سلولهای جامی (Goblet Cells)

سلولهایی هستند که هم در سطح پرز و هم در سطح کریپتها دیده می‌شوند و دارای هسته قاعده‌ای  و  سیتوپلاسم راسی پر از ماده موکوسی هستند که به عنوان یک تک غده سلولی عمل می‌کنند.  محتویات  موکوسی  سلول  با معرف PAS (مخصوص کربوهیدراتها) به رنگ قرمز دیده می‌شود و در رنگ  آمیزی  معمولی  ضمن  آماده سازی بافت در مورد آماده کننده حل شده و باعث می‌شود که سلول به صورت تو خالی و روشن شبیه جام  دیده شود. این سلولها در دوازدهه کم و هر چه به  انتهای  روده  نزدیک  می‌شویم،  تعداد  آنها  نیز  افزایش  می‌یابد. موکوس مترشحه به وسیله این سلولها ، گلیکوپروتئین اسیدی است که سطح سلولها را  لغزنده  ساخته  و  دارای نقش حفاظتی است.

 

سلولهای پانت (Paneth Cells)

سلولهای هرمی و بلند هستند که در قاعده غدد لیبرکون ژژونوم  و  ایلئوم  و  به  ندرت  آپاندیس  دیده  می‌شوند. سیتوپلاسم راسی آنها پر از گرانولهای ترشحی درشت و اسیدوفیل می‌باشد. این سلولها، پایدار بوده و به  ندرت تجدید می‌شوند. چون غنی از آنزیم ضد باکتری لیزوزیم عقیده بر این است که در تنظیم  باکتریهای  ساکن  روده (فلور طبیعی) ، دخالت دارند.

 

سلولهای انترواندوکراین

این سلولها اکثرا در نزدیکی قاعده غدد لیبرکون دیده می‌شوند. و تعداد  آنها  در  دوازدهه  بیشتر  از  ژژونوم  و ایلئوم است. این سلولها در روده باریک ، هورمونها و پپتیدهای مختلفی را ترشح می‌کنند که  شناخته  شده ‌ترین آنها  عبارتند  از:  سکرتین  و  کوله  سیتوکینین   برای   کنترل   ترشحات  پانکراس و صفرا  ،  سروتونین ، سوماتوستاتین ، شبع گلوکاگن برای افزایش انقباضات عضلات و نوروتانسین برای کاهش انقباضات عضلات.

 

سلولهای متمایز نشده

سلولهای متمایز نشده یا سلولهای ریشه‌ای در قاعده غدد  قرار  دارند  و  در  اثر  تقسیم  و تمایز  همه  سلولهای اپی‌تلیال را جایگزین می‌کنند.

 

آستر مخاط روده

بافت همبند شل و پرسلولی است که حد فاصل کریپتها و پرزها را پر کرده است. دارای تعداد زیادی  لنفوسیت ، پلاسماسل و ماکروفاژ است. پلاسماسلها با ترشح ایمونوگلوبین A در اعمال دفاعی شرکت دارند.

 

زیر مخاط روده

از بافت همبند نسبتا متراکمی ساخته شده که حاوی رگهای خونی و لنفی است.  زیر  مخاط  در  دوازدهه  حاوی غدد موکوسی به غدد برونر شده است.

 

طبقه عضلانی

این طبقه شامل عضلات صاف حلقوی در داخل و عضلات طولی در  خارج  است.  طبقه  عضلانی  از  خارج بوسیله سروز پوشیده شده که عبارت از لایه احشایی پرده صفاقی است.

 

خصوصیات اختصاصی دوازدهه

• صفراوی مترشحه توسط کبد و ترشحات خارجی غده پانکراس در محلی به نام آمپول واتر به  دوازدهه تخلیه می‌شوند.
  
  
• زیر مخاط آن حاوی غدد موکوسی برونر است  که  مجرای  ترشحی  آنها  پس  از  عبور  از  عضلات مخاطی به عمق کریپتها باز می‌شود.
  
  
• ترشحات غدد برونر ، قلیایی و حاوی بی‌کربنات فراوان است، این ترشحات با  کاهش  اسیدیته  کیموس معده از آسیب مخاط روده جلوگیری کرده  و  محیط  مناسبی  برای  فعالیت  آنزیمهای  پانکراس  فراهم می‌سازد.

 

خصوصیات اختصاصی ژژونوم

ژژونوم قسمت اصلی جذب مواد در روده بوده که سطح جذبی آن با داشتن چینهای وسیع ، پرزهای  فشرده  بلند و انگشتی و کریپتهای عمیق افزایش یافته است. تعداد عقده‌ها یا ندولهای لنفاوی در ژژونوم ، نسبت به  دوازدهه فراوان می‌باشد.

 

خصوصیات اختصاصی ایلئوم

مشخصه ایلئوم وجود ندولهای لنفاوی کاملا گسترده در آستر است که پلاکهای پی‌پر نام دارند. ایلئوم در محلی به نام سکوم به روده بزرگ ختم می‌شود. در محل باز شدن ایلئوم به سکوم ، دریچه‌های ایلئوسکال وجود دارد که مانع از بازگشت مواد هضم نشده به داخل ایلئوم می‌شود.

 

هضم و جذب مواد در روده

کربوهیدراتها

مواد نشاسته‌ای در دهان توسط پتیالین بزاق به دکسترین تبدیل می‌شوند که آن نیز در  روده  تحت  تاثیر  آمیلاز مترشحه از پانکراس به دی‌ساکاریدها ، تجزیه می‌شود. دی‌ساکاریدها توسط دی ساکاریدازهای میکرویلی‌ها  به مونوساکاریدها تبدیل شده و پس از جذب وارد مویرگ خونی شده و از روده حمل می‌شوند.

پروتئینها

پروتئینها تحت تاثیر آنزیمهای پپسین معده و ترپیسین کیموترپیسین مترشحه از پانکراس به پلی‌پپتیدهای کوچک و دی‌پپتیدها تجزیه می‌شوند. محصولات فوق تحت تاثیر آمینوپپتیدازهای غشای میکروویلی‌ها به  اسیدهای آمینه تبدیل شده و پس از جذب توسط پروتئینهای حامل به گردش خون وارد می‌شوند.

چربیها (Fats)

هضم چربیها بطور عمده در  روده  و  تحت  تاثیر  آنزیم  لیپاز  مترشحه  بوسیله  سلولهای  پانکراس  صورت می‌گیرد . تری گلیسیریدها  تحت  تاثیر  لیپاز  به  مونوساکاریدها  و  اسیدهای چرب آزاد  تبدیل  می ‌شوند.  این محصولات توسط املاح صفراوی امولسینه شده و به صورت ذرات فسیل به قطر 2 نانومتر در  می‌آیند  که  از غشاء میکروویلی‌ها عبور کرده و وارد سلولهای جاذب می‌شوند، در  آنجا  به  شبکه آندوپلاسمی  صاف  منتقل شده و توسط آنزیمها به تری گلیسریدها تبدیل می‌شوند. و پس از افزوده شدن پروتئینها به دستگاه گلژی رفته  و در آنجا با افزوده شدن قندها ، به صورت شیلومیکرونها آنجا را ترک کرده و وارد گردش خون می‌شوند.

 

روده بزرگ

روده بزرگ (Large Intestine) بخش از لوله گوارش است که حدود 1.5 متر طول دارد و قطر آن بیشتر از روده کوچک است. از سکوم که به ایلئوم روده باریک متصل است، شروع شده  و  به  مقعد  ختم  می‌گردد. وظیفه روده بزرگ ، هدایت مواد هضم نشده به خارج از بدن است.

 

دید کلی

چینهای مقعدی و پرز در روده بزرگ دیده نمی‌شوند. روده بزرگ به طول 1.4 تا 1.8 متر ، از  انتهای  روده باریک شروع شده و به مجرای مقعد ختم می‌شود. ابتدای روده بزرگ که در ارتباط با  ایلئوم قرار دارد، سکوم یا روده کور نامیده می‌شود. قسمتی از روده بزرگ که بین سکوم و آنال کانال قرار دارد، کولون نامیده  می‌شود که به سه قسمت کولون مساعد ، کولون افقی و کولون نازل ، تقسیم می‌گردد. کولون نازل در انتها  به  سیگموئید و رکتوم و نهایتا آنال کانال ، ختم می‌شود.

آیا می‌دانید:

• هر کدام از قسمتهای روده بزرگ چه مشخصاتی دارند و چگونه از هم قابل تشخیص هستند؟
  
  
• در مورد عروق خونی و لنفاوی و اعصاب موجود در روده بزرگ ، چه اطلاعاتی دارید؟
  
  
• در روده بزرگ ، بیماریهای زیادی احتمال دارد بوجود می‌آید، آیا آنها را می‌شناسید؟
  
  
• حتما تا به حال در مورد آپاندیس و آپاندیسیت مطالبی شنیده‌اید.
  

با مطالعه این متن ، بر اطلاعات خود در زمینه روده بزرگ بیفزایید.

 

سکوم و آپاندیس (Cecum and Appendix)

سکوم قسمت ابتدایی روده بزرگ است که زایده آپاندیس به قسمت بن بست  آن  متصل  می‌شود.  آپاندیس  زایده انگشت مانندی است به طول 10 - 5 سانتیمتر و قطر متوسط 0.8 سانتیمتر که با افزایش سن ، قطر  آن  کاهش می‌یابد. دیواره آپاندیس مرکب از 4 لایه‌ای است که در سایر قسمتهای لوله گوارش یافت می‌شود. مخاط آپاندیس شبیه روده بزرگ ، فاقد پرز و چین و حاوی غدد لوله‌ای مستقیم است. اپیتلیوم پوشاننده آن شامل سلولهای  جذب کننده و جامی است.

آستر و زیر مخاط حاوی تعداد زیادی عقده‌های لنفاوی است که با افزایش سن از تعداد  آنها  کاسته  می‌شود.  در افراد سالخورده با ناپدید شدن بافت لنفاوی در آپاندیس ، مخاط و زیر مخاط فیبروزه می‌شوند. طبقه عضلانی در آپاندیس شبیه روده کوچک ، مرکب از عضلات حلقوی در داخل و عضلات طولی در خارج است که از  خارج بوسیله بافت سروز پوشیده شده است. آپاندیس یک عضو لنفاوی است و  مانند  دیگر  بافتهای  لنفاوی  می‌تواند ملتهب شده و تولید آپاندیسیت نماید.

کولون (Colon)

وظیفه اصلی کولون جذب آب و املاح است که در نتیجه آن مواد هضم نشده وارده از روده باریک  به  کولون ، از حالت مایع به حالت جامد در آمده و مدفوع (feces) نامیده می‌شود. با توجه به عملکرد روده بزرگ  که  در اصل هدایت مواد هضم نشده به خارج از بدن است، روده بزرگ فاقد چین و پرز است. کولون  شامل  قسمتهای زیر است.

• کولون صعودی: این کولون دنباله روده کور است که در طرف راست شکم روی جدار خلفی آن تا  زیر کبد بالا رفته و از آنجا با زاویه تقریبا قائمه به سمت چپ پیچ خورده، کولون عرضی را تشکیل می‌دهد.
  
  
• کولون عرضی: زیر معده قرار دارد و کاملا از پرده صفاق پوشیده شده و متحرک است  و  به  واسطه بند مخصوص خود که دو قشر پرده صفاق باشد، به سطح خلفی شکم متصل  می‌شود.  علاوه  بر  این ، این پرده ، کولون عرضی را به انحنای بزرگ معده ، مربوط می‌سازد.
  
  
• کولون نزولی: کولون عرضی در زیر طحال با یک زاویه حاد به سمت پایین آمده و کولون  نزولی  را تشکیل می‌دهد.
  
  
• کولون خاصره لگنی یا سیگموئید: دنباله  کولون  نزولی ،  کولون  خاصره  لگنی  است  که  در  حفره خاصره سمت چپ قرار دارد، سپس داخل لگن کوچک شده و به روده مستقیم ،  منتهی  می‌شود.  کولون خاصره لگنی از پرده صفاق کاملا پوشیده شده، دارای  بند  مخصوص  و  حرکات  آزاد  است. در  این قسمت ، روده کلفت‌تر می‌شود، زیرا مدفوع در آن جمع می‌شود تا موقع تخلیه فرا رسد.
  
  
• سلولهای موجود در لایه مخاطی کولون موکوس ترشح می‌کنند تا با لغزنده ساختن سطح  مخاط  به  دفع مواد هضم نشده کمک کنند.

 

روده مستقیم

روده مستقیم دنباله کولون خاصره لگنی و قسمت انتهایی روده کلفت است. طول آن 12 تا 15 سانتیمتر می‌باشد. روده مستقیم که در حفره لگن قرار دارد، در مرد عقب مثانه و پروستات و در زن عقب رحم و مهبل بوده و فقط ثلث فوقانی آن از پرده صفاق پوشیده شده است. پرده صفاق در مردان بین روده مستقیم و سطح  فوقانی  مثانه ، بن بستی به نام بن بست دوگلاس ایجاد می‌کند. در زنان این بن بست بین روده  مستقیم  و  رحم  قرار  دارد.  بن بست دوگلاس ، پایین‌ترین نقطه فضای درونی شکم است. روده مستقیم در گودی استخوان خاجی  قرار  دارد  و لذا قدری به عقب خمیده است.

مجرای مقعدی (Anal Canal)

قسمت تحتانی روده مستقیم به مجرای مقعدی ختم می‌شود. این مجرا لوله‌ای به طول 3 سانتیمتر است که تنگ  و باریک می‌باشد. عضله تنگ کننده  مقعد ،  سوراخ  مقعد  را  می‌بندد.  زیر  مخاط  مجرای  مقعدی  سیاهرگهای بسیاری وجود دارد و فراخ نشدن این سیاهرگها موجب پیدایش بیماری بواسیر می‌شود.

 

عروق خونی

رگهای خونی تغذیه کننده روده با عبور از طبقه عضلانی  به زیر  مخاط  رسیده  و  شبکه  عروق  بزرگی  را بوجود می‌آورند که انشعابات آن به آستر محور پرزهای در روده باریک ، نفوذ می‌نماید. شریانچه‌های انتهایی ، پس از تشکیل شبکه مویرگی در درون پرزها به وریدچه‌ها ، منتهی می‌شوند که  وریدچه‌ها  نیز  به  ورید  زیر مخاطی و آنها نیز پس از ترک روده به ورید جمع آوری کننده مزانتری تخلیه  می‌گردند.  این  وریدها  نیز  بهم پیوسته ، ورید باب را بوجود می‌آورند که مواد جذب شده را به کبد می‌رساند. چون همه مواد جذب شده از روده (غیر از چربیها) به کبد منتقل می‌شوند،  داروهایی  که  در  کبد  متابولیزه  می‌شوند،  نباید  به  طریق  خوراکی مصرف شوند.

 

عروق لنفی روده

عروق لنفی به صورت بن بست  از  راس  پرزها  شروع  و  مجرای شیری  نامیده  می‌شوند. این  رگها شبکه مخاطی را تشکیل داده و سپس به لنفاتیکهای زیر مخاط می‌ریزند. رگهای لنفی زیر مخاطی ، پس  از  عبور  از عقده‌های لنفی مسیر ، توسط مجرای توراسیک به سیستم وریدی  تخلیه  می‌شوند. بنابراین  مواد  حمل  شده  از طریق رگهای لنفی وارد کبد نمی‌شوند.

 

اعصاب

• عصب گیری لوله گوارش توسط سیستم عصبی اتونوم انجام  می‌گیرد  که  خود  به  دو  قسمت  داخلی (Intrinsic) و خارجی (extrinsic) تقسیم می‌گردد. قسمت داخلی  که  به  سیستم  عصبی  روده‌ای  نیز موسوم است، مرکب از نورونهای حسی ، نورونهای رابط و نورونهای حرکتی است که بدون ارتباط با سیستم عصبی مرکزی و بطور رفلکس ، عمل می‌نماید. بدین ترتیب که تحریکات ناشی از ترکیب  مواد غذایی (تحریکات شیمیایی) یا اتساع روده در اثر تجمع مواد (اتساع مکانیکی)  به  شبکه‌های  مایسنر ، منتقل شده و  نورونهای  حرکتی آنها ، سبب  ترشح  سلولهای  اپیتلیال ،  انقباض  عضلات  و  تحریک حرکات روده می‌شوند.
  
  
• سیستم عصبی روده‌ای از طریق کنترل حرکات پریستالتیک ، جابجایی مواد غذایی و تخلیه  روده‌ها  را امکان پذیر می‌سازد. بطوری که اختلال در عملکرد این سیستم ، تخلیه  روده‌ها  را  مشکل  می‌سازد  و نمونه آن بیماری هیرشسپرونگ می‌باشد. در این بیماری قسمتی از  روده‌ها (معمولا روده بزرگ)  فاقد سیستم عصبی داخلی است و در نتیجه به علت عدم اتساع قسمت مبتلا ،  دفع  مواد  هضم  نشده ، امکان پذیر نیست.
  
  
• بخش  خارجی   اعصاب   روده‌ای ،   شامل  اعصاب  آدرنرژیک  سمپاتیک  و  اعصاب  کولینرژیک پاراسمپاتیک می‌باشد که اولی مهار کننده و دومی محرک عضلات  صاف  جداره  لوله  گوارش  است. سیستم عصبی خارجی در ارتباط با سیستم عصبی داخلی روده می‌باشد،  بطوری  که  استرسهای  شدید می‌توانند از طریق تحریک حرکات روده باعث پیدایش اسهال روانی گردند. با وجود  این ، قطع  سیستم عصبی خارجی ، اختلالی در عملکرد روده و حرکات پریستالتیک آن ایجاد نمی‌کند.